Rozdział 1 · Historia nauki
Historię biologii, podobnie jak historię nauki w ogóle, można rozumieć jako opowieść sięgającą tysięcy lat wstecz, do najwcześniejszej wiedzy człowieka o otaczającym świecie. W ściślejszym sensie biologia taka, jaką znamy dzisiaj, jest jednak stosunkowo młodą dziedziną, która rozwinęła się dopiero kilka pokoleń temu.
W tej części poszukamy w starożytności wczesnych zalążków biologii, cofając się o ponad 2500 lat.
Od najdawniejszych czasów wiele wielkich cywilizacji, między innymi Egipcjanie, Mezopotamczycy, Hindusi i Chińczycy, badało świat przyrody i wniosło ogromny wkład w matematykę, medycynę czy filozofię. Mimo to dla współczesnej biologii szczególnie fundamentalne znaczenie ma dorobek starożytnych Greków. Nasze ogólne rozumienie nauki ma ostatecznie korzenie w tej cywilizacji i w jej podejściu do samego pojęcia wiedzy.
Począwszy od VI wieku p.n.e., wcześni filozofowie greccy zaczęli odrzucać mitologiczne wyjaśnienia zjawisk przyrodniczych na rzecz rozumowego dyskursu.
Wczesne idee ewolucyjnych zmian istot żywych ukształtował Anaksymander (610-546 p.n.e.), natomiast Heraklit (535-475 p.n.e.) podkreślał nietrwałość wszystkich rzeczy (panta rhei: "wszystko płynie"). Ci ważni filozofowie, obok wielu innych, są przedstawicielami "filozofii przedsokratejskiej".
Ta klasyfikacja wskazuje na ogromny wpływ ateńskiego Sokratesa (470-399 p.n.e.) na filozofię grecką. Sokrates słynął z kwestionowania wszystkiego i ze stwierdzenia: "wiem, że nic nie wiem". Metoda sokratejska, polegająca na rozbijaniu problemu na serię pytań prowadzących stopniowo ku prawdzie, jest być może jego najważniejszym wkładem. Dla niego i jego ucznia Platona (428-348 p.n.e.) prawda absolutna mogła istnieć tylko w sferze abstrakcji, dlatego tak wysoko cenili matematykę.
Platon podkreślał więc znaczenie czystego rozumu, czyli myślenia logicznego i dedukcyjnego, jako drogi do prawdziwej, niematerialnej i niezmiennej wiedzy. Założył w Atenach Akademię, pierwszą europejską instytucję wyższego kształcenia, której najsłynniejszym uczniem był Arystoteles (384-322 p.n.e.), gigant filozofii greckiej. Arystoteles nie zgadzał się ze swoim nauczycielem co do właściwej drogi dochodzenia do prawdy i większą wagę przypisywał obserwacji empirycznej oraz praktycznym zagadnieniom.
Arystoteles połączył logikę z empiryzmem, czyli poznaniem opartym na doświadczeniu, tworząc wczesną postać metody naukowej; dlatego bywa uznawany za "pierwszego naukowca". Oprócz pionierskich badań w wielu dziedzinach postrzega się go także jako "ojca biologii". Dzięki systematycznemu zbieraniu danych, odkrywaniu wzorców i wnioskowaniu o przyczynach uzyskał liczne spostrzeżenia dotyczące metabolizmu, homeostazy, przetwarzania informacji, embriogenezy i dziedziczenia.
Systematycznie klasyfikował też zwierzęta, a także rośliny, według zestawu cech, takich jak liczba odnóży czy obecność lub brak krwi. W ciągu życia opisał setki gatunków ssaków, ptaków, ryb, owadów, mięczaków i innych organizmów, część z nich badając anatomicznie przez staranne dysekcje. Jego metody i sposób prezentacji wyprzedzały epokę, choć nadal były dalekie od dzisiejszych standardów naukowych.
Arystoteles miał ogromny wpływ na filozofię chrześcijańską i islamską oraz na poszukiwanie wiedzy przez całe średniowiecze (V-XV wiek). Wpływ ten był tak silny, że jego nauki pozostawały niemal nienaruszalne: uczeni głównie je komentowali i włączali w odpowiednie ramy religijne. Należeli do nich chrześcijanie, tacy jak Leon Matematyk, Albert Wielki i Tomasz z Akwinu, oraz uczeni muzułmańscy, tacy jak Al-Kindi, Al-Farabi i Ibn Sina.
Badania nad istotami żywymi w średniowieczu były dość ograniczone, choć działali wybitni uczeni, tacy jak Al-Dżahiz, Ad-Dīnawarī, Hildegarda z Bingen czy Albert Wielki. Zajmowali się oni głównie morfologią i anatomią roślin oraz zwierząt, a także relacjami między organizmami. Co istotne, badania biologiczne Arystotelesa pozostały w zasadzie niedoścignione aż do renesansu (XV-XVI wiek) i rewolucji naukowej.
Od XVI wieku, w czasie europejskiego renesansu, część uczonych zaczęła wreszcie uwalniać się od autorytetu Arystotelesa (a także Sokratesa, Platona itd.) i odchodzić od polegania na autorytecie oraz czysto abstrakcyjnym rozumowaniu na rzecz empiryzmu i racjonalizmu. Prawdziwy, radykalny punkt zwrotny nastąpił w 1543 roku, gdy Mikołaj Kopernik (1473-1543) podważył średniowieczny obraz świata, w którym zajmowaliśmy centralne miejsce we wszechświecie, stwierdzając, że Ziemia krąży wokół Słońca.
Filozoficznie dwie maksymy empiryzmu i racjonalizmu ucieleśniali odpowiednio Francis Bacon (1561-1626) i René Descartes (1596-1650). Dla racjonalistów wiedza wywodzi się z rozumu i logiki, a więc jest absolutna, dlatego jej paradygmatem jest matematyka. Dla empirystów wiedza pochodzi z doświadczenia (np. eksperymentu), które jednak nie może dać pewności. Ale też sam rozum nie może prowadzić do wiedzy pewnej.
Obie filozofie były ważne dla narodzin nowoczesnej nauki. Jednak to empiryzm leży u podstaw metody naukowej, którą naukowcy kierują się do dziś. W skrócie: aby odpowiedzieć na konkretne pytanie lub wyjaśnić obserwację, naukowcy formułują hipotezę, a następnie testują ją eksperymentalnie. Z wyników eksperymentów wyciąga się wnioski, które prowadzą do odrzucenia, zmodyfikowania albo doprecyzowania hipotezy.
Ten podstawowy proces powtarza się rygorystycznie raz za razem, aby coraz bardziej zbliżać się do prawdy, choć bez osiągania absolutnej pewności. Kluczowe jest to, że każda hipoteza musi być falsyfikowalna oraz prowadzić do logicznych oczekiwań i sprawdzalnych przewidywań. Testowanie hipotezy oznacza próbę jej obalenia przy stałym zachowaniu sceptycyzmu. Oczywiście korzysta się z dobrze ugruntowanej wiedzy i wcześniejszego doświadczenia, ale odrzuca się autorytet i dogmat jako argumenty same w sobie.
Te podstawowe zasady uwolniły ogromną siłę postępu. Nauka stała się samodzielnym przedsięwzięciem, odrębnym od filozofii, i rozkwitła w wielu gałęziach. Na czele tego postępu stała jednak fizyka, z takimi uczonymi jak Isaac Newton i Gottfried Wilhelm Leibniz, którzy pomogli wprowadzić naukę w epokę oświecenia.
Sześć pytań do tego rozdziału — bez rejestracji, po prostu sprawdź swoją wiedzę.
To był rozdział 1 modułu Historia nauki. Cały moduł znajdziesz w aplikacji Codon One na iPhone’a i iPada — z quizem po każdym rozdziale, fiszkami i śledzeniem postępów.
